Mỗi lần nhắc đến Quảng Bình ai cũng nhắc đến câu cửa miệng "Khoai khoai toàn khoai". Khoai là nhóm lương thực rất giàu tinh bột, và một món ăn chơi rất tốt cho cơ thể chúng ta. Khoai có tác dụng tuần hoàn máu và có lợi cho tiêu hóa cơ thể. Khoai lang là món ăn quan trọng thứ hai sau lúa gạo nên nó là sản phẩm lương thực quan trọng:
- Được mùa khoai lang khỏi mang công nợ.
- Khoai lang là vàng nghề nông.
- Khoai lang là vàng trẻ con.
- Sâm nhung không bổ bằng rổ khoai lang.
- Không có khoai lang bỏ làng mà đi.
Không những ăn củ, ngọn lá khoai lang còn được dùng làm món rau ăn vừa mát vừa ngon. Kinh nghiệm ăn ngọn khoai lang vào thời kỳ tháng ba là non nhất: “Tháng năm ngọn già, tháng ba ngọn non”.
Vào những năm Quảng Bình còn khó khăn, nghèo khổ, củ khoai là món ăn chóng đói “giêng hai khoai bù”, đó chính là món khoai luộc và canh bù. Thời vụ giêng hai ra tết, hầu hết mọi nhà đều lâm vào cảnh khó khăn, thiếu thốn, cho nên hai thứ không thể thiếu qua cái buổi này là khoai và bù. Khoai được xem như là một người bạn đắc lực làm cho cái bụng ấm hơn. Từ đó, xuất hiện món ăn cũng khá đặc biệt mà chỉ có ở nông thôn mới có món ăn này “Khoai độn”, nghe cũng lạ tai và đúng như cái tên của nó “độn”. Để có món ăn này người ta cho khoai, một ít gạo, sắn và ngô là có được món ăn “khoai độn”. Đây được xem là một món ăn thập cẩm. Và cũng có thể xem là một nét đặc trưng của những vùng quê còn nghèo của Quảng Bình.
Ngoài món ăn “khoai độn” thì khoai lang còn trở thành nhiều món ăn khác như: Khoai chiên, khoai nướng, khoai deo, khoai luộc và đặc biệt hơn cả đó chính là món khoai chà. Khoai chà tức là khoai lang củ nấu chín rồi chà ra thành bột đem phơi khô. Để chế biến được khoai chà phải trải qua nhiều công đoạn. Khoai sau khi thu hoạch, dùng dao gọt sạch, cắt đầu cắt đuôi, rửa thật kỹ, đổ vào nồi luộc, dưới đáy nồi bỏ một ít lá mía hoặc cây củi, để khi chín khoai không bị nhão và cháy. Khi nấu phải nhiều lửa, đổ nước sao cho nấu trong vòng 30 phút là vừa cạn, nếu đổ nhiều nước quá thì khoai sẽ bị nhão. Vì như thế khoai chín mới ngọt và thơm. Sau khi luộc chín, đổ khoai ra rổ để cho ráo nước, bỏ vào cối giã nhỏ, cho vào rổ có lỗ thưa dùng tay chà sát để khoai lớt hết xuống bên dưới, rải ra nong phơi thật khô, thế là ta đã có khoai chà. Món ăn này rất đơn giản, bình dân, không phân biệt tầng lớp, lứa tuổi, ai thưởng thức cũng đều thấy ngong miệng và rất thích. Đây là món khoai được phần lớn người dân Quảng Bình ưa dùng, có thể ăn điểm tâm, ăn giữa buổi hoặc ăn cùng với cơm cũng rất ngon. Dù gia đình giàu có, những người có danh vọng, có thể ăn nhiều món sang trọng thì món khoai vẫn là món ưa thích:
Dù rằng ông Ký, ông Cai
Cơm no bụng thấy khoai cũng thèm
Khoai được xem là một đặc sản đáng tự hào của người dân Quảng Bình trong văn hóa ẩm thực. Đến với đặc sản khoai Quảng Bình là đến với hương vị, đến với sự tích lũy tinh hoa của đất trời hoà quyện với tình cảm tốt đẹp của tâm hồn con người Quảng Bình. Là món ăn mang đậm hồn quê, mang lối sống mộc mạc, bình dị, căn cơ, chịu khó của người dân Quảng Bình.
Ngày nay, đến với Quảng Bình bạn sẽ thấy những thương hiệu khoai nổi tiếng của huyện Quảng Ninh và huyện Lệ Thủy, một trong những thương hiệu khoai phải kể đến là “Khoai nheo” của bà con vùng cát Hải Ninh. Tất cả mọi quy trình làm khoai nheo để đưa ra thị trường đều qua những công đoạn vô cùng chi tiết, tỉ mỉ và công phu. Sản phẩm đã được quảng bá tại triển lãm làng nghề truyền thống Quảng Bình năm 2009. Vì thế sản phẩm khoai nheo đạt chất lượng cao và được khách hàng gần xa ưa chuộng, thường chọn lấy để làm quà khi ghé qua Quảng Bình.
Đà Nẵng 3/9/2010
Nv:VDN